تعریف ساده
فرض کنید شرکت شما کالا یا خدمتی را برای یک کارفرما (مثلاً یک دستگاه دولتی یا یک شرکت بزرگ) انجام داده و صورت‌وضعیت یا صورتحسابش تأیید شده، اما پرداخت آن چند ماه طول می‌کشد. در فاکتورینگ، بانک این طلب تأییدشده را می‌پذیرد و مبلغ آن را، با کسر هزینه، زودتر به شرکت می‌پردازد. بعد در سررسید، طلب را از کارفرما وصول می‌کند.
در ایران، بانک مرکزی این ابزار را با عنوان رسمی «پذیرش مطالبات قراردادی» و با دستورالعمل جداگانه‌ای تنظیم کرده است. تفاوت اصلی آن با خرید دین معمولی این است که طلب باید از یک قرارداد مشخص و تأییدشده کارفرما ناشی شود و از سامانههای رسمی معرفی شود.
مبنای قانونی
- دستورالعمل ناظر بر پذیرش مطالبات قراردادی (فاکتورینگ)، مصوب جلسه ۱۳۷۶ شورای پول و اعتبار (۱۴۰۲/۱۰/۱۱) و ابلاغ‌شده در بهمن ۱۴۰۲.
- شیوهنامه اجرایی همین دستورالعمل (بهمن ۱۴۰۲).
- فرم‌های یکنواخت قرارداد سه‌جانبه و دوجانبه ابلاغی بانک مرکزی.
- ضوابط زنجیره تأمین ابلاغ مهر ۱۴۰۳، که فاکتورینگ و فاکتورینگ معکوس را در کنار گام و برات الکترونیکی از روش‌های تأمین مالی زنجیره تأمین شمرده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده تا زمان نگارش، فاکتورینگ فعلاً به‌صورت «تک‌حلقه» (بین تأمین‌کننده و کارفرمای مستقیم) اجرا میشود و تأمین‌کنندگان و کارفرمایان از طریق سامانه فاکتورینگ وزارت امور اقتصادی و دارایی و سامانه سازمان برنامه و بودجه معرفی می‌شوند.
مناسب چه شرکت‌هایی است؟
- پیمانکاران و مشاوران طرف قرارداد دستگاه‌های اجرایی که صورت‌وضعیت تأییدشده دارند.
- تأمین‌کنندگان کالا و خدمات شرکت‌های بزرگ دولتی یا خصوصی که در سامانه معرفی شده‌اند.
- شرکت‌هایی که فروش اعتباری به کارفرمای معتبر دارند و می‌خواهند منتظر سررسید نمانند.
کاربردها
- نقد کردن صورت‌وضعیت‌های تأییدشده پیمانکاری
- تأمین مالی تأمین‌کنندگان کالا به کارفرمایان بزرگ
- فاکتورینگ معکوس: کارفرمای بزرگ تأمین‌کنندگانش را معرفی می‌کند تا با اتکا به اعتبار کارفرما تأمین مالی شوند.
شرایط عمومی
- طلب باید ناشی از قرارداد مشخص و تأییدشده کارفرما باشد و از سامانههای رسمی معرفی شود.
- کارفرما باید طلب و سررسید آن را تأیید کند. در مورد دستگاه‌های دولتی، گواهی موضوع ماده ۱۸۶ (تأیید پرداخت) یا مستندات مشابه طبق شیوهنامه لازم است.
- قرارداد سه‌جانبه یا دوجانبه طبق فرم یکنواخت امضا میشود.
- اگر پرداخت با ضمانت‌نامه تعهد پرداخت پشتیبانی شود، انتقال آن از طریق سامانه سپام انجام میشود.
- اعتبارسنجی تأمین‌کننده و کارفرما، و سایر شرایط عمومی.
مدارک لازم
- مدارک ثبتی و هویتی شرکت و صاحبان امضا
- قرارداد اصلی با کارفرما و الحاقیه‌ها
- صورت‌وضعیت یا صورتحساب تأییدشده و مستندات تأیید کارفرما
- مدارک ثبت در سامانه معرفی
- صورت‌های مالی و گردش حساب
- مدارک ضمانت یا وثیقه تکمیلی، در صورت درخواست بانک
وثایق رایج
در فاکتورینگ، اصل پشتوانه طلب تأییدشده کارفرماست. بانک ممکن است بسته به ساختار قرارداد (با یا بدون حق رجوع) و اعتبار طرفین، وثیقه یا ضمانت تکمیلی هم بخواهد.
مراحل دریافت
- ثبت و معرفی تأمین‌کننده و کارفرما در سامانه مربوط.
- تأیید طلب و سررسید توسط کارفرما.
- ارائه درخواست به بانک و تشکیل پرونده.
- بررسی اعتبار و تصویب.
- امضای قرارداد سه‌جانبه یا دوجانبه.
- پرداخت مبلغ به تأمین‌کننده (با کسر هزینه).
- وصول طلب از کارفرما در سررسید.
اجزای هزینه
هزینه تأمین مالی تا سررسید، کارمزدهای بانکی، و حق‌الزحمه نفیس فایننس که توافقی و پس از پرداخت است.
مزایا و محدودیت‌ها
مزایا: طلب‌های تأییدشده زودتر نقد میشود؛ اعتبار کارفرما در کنار اعتبار تأمین‌کننده دیده میشود؛ چارچوب رسمی و یکنواخت دارد.
محدودیت‌ها: به ثبت در سامانه و تأیید کارفرما وابسته است؛ فعلاً تک‌حلقه است؛ ابزار تازه‌ای است و رویه بانکها هنوز در حال شکل‌گیری است.
مقایسه با ابزارهای نزدیک
| ابزار | تفاوت با فاکتورینگ |
|---|---|
| خرید دین | هر سند تجاری ناشی از معامله واقعی را شامل میشود و به سامانه معرفی کارفرما نیاز ندارد |
| برات الکترونیکی | سندی است که خریدار صادر و بانک قبول می‌کند؛ قابل انتقال و تنزیل است |
| ضمانت‌نامه تعهد پرداخت | بانک پرداخت را تضمین می‌کند اما پول زودتر نمی‌دهد؛ می‌تواند پشتوانه فاکتورینگ باشد |
نقش نفیس فایننس
- بررسی واجد شرایط بودن قرارداد و کارفرمای شما
- راهنمایی در ثبت و مستندسازی در سامانه‌ها
- تشکیل پرونده و هماهنگی با بانک تا پرداخت
تصمیم با بانک است و تضمین نمی‌شود. حق‌الزحمه توافقی و پس از پرداخت است.
پرسش‌ها
فاکتورینگ همان خرید دین است؟
از جهت اقتصادی شبیه است، اما فاکتورینگ دستورالعمل جداگانه، سامانه معرفی و قراردادهای یکنواخت خودش را دارد و به طلب‌های قراردادی تأییدشده کارفرما محدود است.
کارفرمای خصوصی هم قابل قبول است؟
بر اساس شیوهنامه، معرفی از طریق سامانههای رسمی انجام میشود. اینکه کارفرمای شما واجد شرایط هست یا نه، باید در همان سامانه و با بانک بررسی شود.
فاکتورینگ معکوس یعنی چه؟
در فاکتورینگ معکوس، کارفرمای بزرگ ابتکار عمل را دارد و تأمین‌کنندگانش را برای تأمین مالی معرفی می‌کند.
آیا همه بانکها فاکتورینگ انجام میدهند؟
اجرای آن به آمادگی و سیاست هر بانک بستگی دارد و رویهها هنوز در حال تکمیل است.
بدون تأیید کارفرما امکان‌پذیر است؟
خیر. تأیید طلب و سررسید توسط کارفرما شرط اصلی است.