تعریف ساده
در مرابحه، بانک کالا یا خدمتی را که شرکت لازم دارد از فروشنده میخرد و بعد آن را با قیمت تمام‌شده به‌علاوه سود مشخص، به‌صورت اقساطی یا یکجا به شرکت میفروشد. نکته مهم مرابحه شفافیت آن است: قیمت خرید بانک و سود آن از همان ابتدا در قرارداد نوشته میشود و شرکت می‌داند دقیقاً چه مبلغی را در چه زمانی باید بپردازد.
مرابحه امروز یکی از پرکاربردترین عقدهای بانکی برای تأمین سرمایه در گردش شرکت‌هاست، چون مستقیم به یک خرید واقعی گره خورده و کنترل مصرف آن برای بانک ساده است.
مبنای قانونی
- قانون عملیات بانکی بدون ربا؛ مرابحه در کنار استصناع و خرید دین بعدها به عقود بانکی اضافه شد.
- دستورالعمل اجرایی عقد مرابحه (ابلاغ ۱۳۹۰ و نسخه اصلاحی ۱۳۹۴). طبق این دستورالعمل، مرابحه برای مواد اولیه، لوازم یدکی، ابزار کار و سایر نیازهای جاری واحدهای تولیدی، خدماتی و بازرگانی حداکثر یک سال سررسید دارد و با موافقت هیأت‌مدیره بانک تا یک سال دیگر قابل افزایش است. برای دارایی‌های ثابت، مدت طولانی‌تری مجاز است.
- دستورالعمل مرابحه پروژهای، که بانک مرکزی برای تأمین اقلام مورد نیاز یک پروژه یا فعالیت اقتصادی مشخص ابلاغ کرده است.
- فرم یکنواخت قرارداد مرابحه، که بانکها موظف به استفاده از آن هستند.
- نرخ سود در چارچوب مصوبات شورای پول و اعتبار تعیین میشود.
مناسب چه شرکت‌هایی است؟
- تولیدکنندگانی که مواد اولیه، قطعات یا بسته‌بندی را به‌صورت دوره‌ای می‌خرند.
- شرکت‌های بازرگانی که کالای مشخصی را برای فروش تأمین می‌کنند.
- شرکت‌هایی که می‌خواهند ماشین‌آلات، تجهیزات یا ابزار کار بخرند.
- مجریان پروژه‌هایی که فهرست اقلام مورد نیازشان مشخص است (مرابحه پروژهای).
کاربردها
- مرابحه خرید مواد اولیه و کالا: رایج‌ترین شکل؛ برای خریدهای تکراری یا یک سفارش بزرگ.
- مرابحه عام: برای سایر نیازهای قابل خرید شرکت، مثل لوازم یدکی، ابزار و ملزومات.
- مرابحه دارایی ثابت: برای خرید ماشین‌آلات و تجهیزات با سررسید طولانی‌تر.
- مرابحه پروژهای: تأمین مرحله‌به‌مرحله اقلام یک پروژه مشخص.
- مرابحه خدمات: برخی خدمات قابل خرید هم در قالب مرابحه تأمین میشود، طبق ضوابط بانک.
شرایط عمومی
- کالا یا خدمت باید مشخص و قابل خرید باشد و پیش‌فاکتور معتبر از فروشنده ارائه شود.
- بانک خودش خرید را انجام می‌دهد یا شرکت را وکیل در خرید میکند و وجه معمولاً مستقیم به حساب فروشنده واریز میشود.
- اسناد خرید (صورتحساب الکترونیکی، بارنامه، رسید انبار) پس از خرید به بانک تحویل داده میشود تا مصرف تأیید شود.
- سررسید باید با چرخه تولید و فروش شرکت هماهنگ باشد و در حدود مجاز دستورالعمل بماند.
- کالای غیرمجاز یا معاملات صوری پذیرفته نمی‌شود؛ بانک مرکزی صراحتاً پرداخت تسهیلات برای خرید طلا، ارز و رمزارز را ممنوع کرده است.
- مثل سایر تسهیلات، اعتبارسنجی، نبود چک برگشتی و بدهی معوق، و برای مبالغ بیش از ۱۰ میلیارد تومان صورت مالی حسابرسی‌شده لازم است.
مدارک لازم
- مدارک ثبتی شرکت و مدارک هویتی مدیران و صاحبان امضا
- صورت‌های مالی (حسابرسی‌شده برای مبالغ بالای ۱۰ میلیارد تومان) و اظهارنامه مالیاتی
- گردش حساب بانکی
- پیش‌فاکتور معتبر فروشنده با مشخصات کامل کالا، مقدار و قیمت
- مشخصات و حساب بانکی فروشنده
- مجوزهای فعالیت مرتبط با کالای مورد خرید
- برای مرابحه پروژهای: شرح پروژه، برنامه زمانی و فهرست اقلام
- مدارک وثیقه پیشنهادی
وثایق رایج
سند ملکی، چک یا سفته با ضمانت مدیران، سپرده یا اوراق، ماشین‌آلات، و در مرابحه دارایی ثابت، خود دارایی خریداری‌شده که تا تسویه در رهن بانک می‌ماند. ترکیب و میزان وثیقه را بانک تعیین میکند.
مراحل دریافت
- تعیین دقیق کالا، فروشنده و مبلغ و گرفتن پیش‌فاکتور.
- تشکیل پرونده اعتباری و ثبت درخواست در بانک.
- اعتبارسنجی، بازدید و ارزیابی وثایق.
- تصویب در رکن اعتباری بانک و اعلام شرایط.
- امضای قرارداد مرابحه و تودیع وثایق.
- خرید کالا توسط بانک یا به وکالت از بانک و پرداخت وجه به فروشنده.
- تحویل اسناد خرید به بانک و شروع بازپرداخت طبق جدول اقساط.
اجزای هزینه
- سود مرابحه که در قرارداد ثابت و مشخص است
- کارمزدهای بانکی طبق تعرفه
- هزینه ارزیابی و ترهین وثیقه
- بیمه کالا یا دارایی در صورت درخواست بانک
- هزینه‌های دفترخانه
- حق‌الزحمه نفیس فایننس، توافقی و فقط پس از پرداخت تسهیلات
مزایا و محدودیت‌ها
مزایا: مبلغ اقساط از ابتدا معلوم است؛ برای خریدهای مشخص فرایند روشنی دارد؛ امکان تأمین هم نیاز جاری و هم دارایی ثابت را فراهم میکند.
محدودیت‌ها: فقط برای چیزهای قابل خرید است و هزینه‌هایی مثل حقوق و دستمزد را مستقیم پوشش نمی‌دهد؛ وجه به فروشنده می‌رسد نه به حساب آزاد شرکت؛ پس از امضا، تغییر قیمت یا مدت ساده نیست.
مقایسه با ابزارهای نزدیک
| ابزار | تفاوت با مرابحه |
|---|---|
| فروش اقساطی | ساختار مشابه دارد اما معمولاً برای دارایی‌های ثابت و ماشین‌آلات به کار می‌رود |
| جعاله | برای انجام یک کار یا خدمت است، نه خرید کالا |
| اعتبار اسنادی داخلی | بانک فقط تعهد پرداخت به فروشنده می‌دهد؛ تأمین مالی می‌تواند جدا یا همراه آن باشد |
| اوراق گام | به‌جای پول نقد، سند قابل تنزیل به فروشنده داده میشود |
نقش نفیس فایننس
- کمک به تنظیم برنامه خرید و پیش‌فاکتورها مطابق انتظار بانک
- تشکیل پرونده اعتباری و تحلیل صورت‌های مالی
- پیشنهاد ترکیب مناسب مرابحه با ابزارهای دیگر، مثل LC داخلی یا گام
- پیگیری مراحل کارشناسی، تصویب و تحویل اسناد خرید
تصمیم درباره تصویب، مبلغ، نرخ و وثیقه با بانک است و ما نتیجه را تضمین نمی‌کنیم. حق‌الزحمه ما توافقی است و فقط پس از پرداخت تسهیلات دریافت میشود.
پرسش‌ها
در مرابحه پول به حساب شرکت ما واریز میشود؟
معمولاً نه. وجه به فروشنده کالا پرداخت میشود، چون بانک در واقع کالا را میخرد و به شما میفروشد.
سود مرابحه در طول قرارداد تغییر میکند؟
سود مرابحه هنگام انعقاد قرارداد مشخص میشود و جزو قیمت فروش است. شرایط دقیق را قرارداد بانک تعیین میکند.
مدت بازپرداخت مرابحه مواد اولیه چقدر است؟
طبق دستورالعمل مرابحه، برای نیازهای جاری حداکثر یک سال، و با موافقت هیأت‌مدیره بانک تا یک سال دیگر.
مرابحه پروژهای چه فرقی با مرابحه عادی دارد؟
در مرابحه پروژهای، اقلام یک پروژه مشخص در چند مرحله و بر اساس برنامه پروژه خریداری و به شرکت فروخته میشود.
می‌توانیم از فروشنده خارجی خرید کنیم؟
خرید خارجی تابع مقررات ارزی و ثبت سفارش است و معمولاً از مسیر اعتبار اسنادی خارجی بررسی میشود.
اگر زودتر تسویه کنیم چه میشود؟
در بسیاری از بانکها تسویه زودتر از موعد ممکن است و ممکن است بخشی از سود سالهای آینده بخشوده شود. حکم دقیق را قرارداد و ضوابط همان بانک مشخص میکند.